Ruslar Ataerkil mi? Rusya’da Erkeklik, Kadınlık ve Değişen Aile Rolleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz
Rusya hakkında konuşurken “Rus toplumu ataerkil mi?” sorusu ilk bakışta oldukça kolay cevaplanabilecekmiş gibi geliyor. Fakat biraz araştırınca mesele “erkekler baskın, kadınlar geri planda” gibi basit bir formüle sığmıyor. Çünkü Rusya’da kadınların eğitim, istihdam ve ekonomik hayata katılımı oldukça yüksekken; aile içindeki görev dağılımı, siyasi temsil ve geleneksel toplumsal roller konusunda belirgin eşitsizlikler devam ediyor.
Bence asıl ilginç nokta da burada başlıyor: Aynı toplumda kadınlar hem güçlü bir ekonomik ve sosyal aktör olabilir hem de ev içindeki yükün önemli bölümünü taşıyabilir. Erkekler ise bir taraftan geleneksel “ailenin geçimini sağlayan kişi” rolüne sahipken, diğer taraftan kendilerinden beklenen ekonomik sorumluluğun baskısını yaşayabilir.
Dolayısıyla bu yazıda “Ruslar ataerkildir” ya da “değildir” şeklinde tek cümlelik bir hüküm vermek yerine, erkeklerin ve kadınların meseleye bakışları arasındaki farkları; ekonomik veriler, aile içi iş bölümü, siyasi temsil ve toplumsal beklentiler üzerinden karşılaştırmak daha anlamlı geliyor.
Önce “ataerkillik” derken neyi kastettiğimizi netleştirelim
Ataerkillik yalnızca erkeğin ailede son sözü söylemesi anlamına gelmiyor. Daha geniş anlamıyla erkeklerin ekonomik, siyasi ve ailevi karar mekanizmalarında sistematik olarak daha fazla güç sahibi olduğu; kadınlardan ise bakım, ev işleri ve çocuk yetiştirme gibi sorumlulukları daha fazla üstlenmelerinin beklendiği toplumsal düzenlerden söz ediyoruz.
Bu nedenle bir ülkeyi değerlendirirken yalnızca kadınların çalışıp çalışmadığına bakmak yeterli değil.
Örneğin Rusya’da kadınların iş gücüne katılım oranı 2025 yılında %54,5 iken erkeklerde %69 seviyesinde. Kadınların ekonomik hayatta oldukça görünür olduğu açık, fakat aradaki fark da kayda değer. Aynı zamanda kadınların üst ve orta düzey yöneticilikteki payı %42 civarında. Bu oran, kadınların yalnızca iş gücüne katılmadığını, yönetim pozisyonlarında da önemli bir varlık gösterdiğini ortaya koyuyor.
World Bank Gender Data Portal
Eğitim açısından tablo daha da farklı. Dünya Bankası'nın verilerine göre Rusya’da kadın ve erkeklerin alt ortaöğretimi tamamlama oranları yaklaşık %97 seviyesinde; yetişkin okuryazarlığında ise her iki cinsiyet için oran %99,9.
World Bank Gender Data Portal
Yani “Rus kadınları toplumdan dışlanmış durumda” şeklinde genelleme yapmak verilerle uyuşmuyor.
Fakat ataerkilliğin başka yüzleri var.
Erkeklerin bakış açısından: “Ben sadece ayrıcalıklı değilim, aynı zamanda sorumluyum”
Rusya’daki toplumsal cinsiyet tartışmalarında erkeklerin deneyimini yalnızca “avantajlı taraf” olarak değerlendirmek eksik kalabilir.
Geleneksel erkeklik anlayışında erkeğin ekonomik olarak güçlü olması, ailesini koruması ve maddi ihtiyaçları karşılaması bekleniyor. Bu beklenti dışarıdan bir ayrıcalık gibi görünebilir; ancak aynı beklenti ciddi bir sorumluluk da yaratıyor.
Levada Center’ın 2022 tarihli ISSP araştırmasında Rusların %72’si okul öncesi çocuğu bulunan ailelerde ekonomik sorumluluğun esas olarak babada olması gerektiğini düşünüyor. Aile bütçesine anne ve babanın eşit katkısını destekleyenlerin oranı ise %23’te kalıyor.
Levada
Burada erkeklerin bakış açısını anlamak için şu soruyu sormak gerekiyor:
Bir toplum erkeğe “ailenin ekonomik sorumluluğu sende” dediğinde, bu yalnızca erkeklere verilmiş bir ayrıcalık mıdır, yoksa aynı zamanda bir yükümlülük müdür?
Bir erkek, örneğin işini kaybettiğinde yalnızca kendi ekonomik geleceğinden endişe etmeyebilir; ailesini geçindirme konusunda başarısız olduğu hissine de kapılabilir. Bu durum, erkeklerin ekonomik başarısını toplumsal değerlerinin önemli bir parçası haline getirebilir.
Fakat burada önemli bir ayrım var: Bir erkeğin ekonomik baskı yaşaması, kadınların karşılaştığı yapısal sorunları ortadan kaldırmaz.
İki durum aynı anda gerçek olabilir.
Erkek “ailenin ekonomik yükünü taşıyorum” diyebilir.
Kadın ise “ben de çalışıyorum ama evdeki bakım ve ev işleri hâlâ büyük ölçüde benim üzerimde” diyebilir.
Asıl tartışılması gereken nokta tam olarak bu çakışmadır.
Kadınların bakış açısından: “Sorun yalnızca para kazanmak değil, görünmeyen emek”
Kadınların toplumsal cinsiyet meselesine yaklaşımında ekonomik gelirden ziyade günlük yaşamın görünmeyen yükleri daha fazla öne çıkabiliyor.
Rusya’daki veriler bunu oldukça net gösteriyor.
Birleşmiş Milletler Kadın Birimi’nin Rusya verilerine göre kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine günlerinin yaklaşık %18’ini ayırırken erkeklerde bu oran %7,8.
data.unwomen.org
+1
Levada Center’ın 2022 araştırması da benzer bir tablo ortaya koyuyor. Kadınlar ev işlerine haftada ortalama yaklaşık 25 saat ayırdıklarını belirtirken erkeklerin ortalaması yaklaşık 17 saat. Çamaşır, temizlik ve yemek hazırlama gibi işler kadınların daha büyük oranda tek başına üstlendiği işler arasında bulunuyor.
Levada
Burada kadınların “duygusal” bir meseleye odaklandığını söylemek kolay olabilir. Fakat bence bu tanımlama yanıltıcı.
Çünkü “evdeki iş bölümünün adil olmadığını hissediyorum” cümlesinin arkasında ölçülebilir bir zaman farkı bulunuyor.
Daha da önemlisi, Levada araştırmasında kadınların %46’sı ev işlerinin kendi üzerlerine gereğinden fazla yüklendiğini düşünüyor. Erkeklerin yaklaşık üçte biri de ev işlerine adil olandan daha az katkı yaptığını kabul ediyor.
Levada
Dolayısıyla kadınların şikâyetini yalnızca duygusal bir tepki olarak görmek yerine, “zaman ve emek dağılımı” üzerinden değerlendirmek daha doğru.
Erkekler objektif, kadınlar duygusal mı? Bu ayrım gerçekten doğru mu?
Sorunun bu kısmı özellikle tartışmaya değer.
“Erkekler objektif ve veri odaklıdır, kadınlar ise duygusal ve toplumsal etkilere odaklanır” şeklindeki bir karşılaştırma kulağa tanıdık geliyor ama bunu biyolojik veya evrensel bir gerçek gibi kabul etmek doğru olmaz.
Daha makul açıklama şu olabilir: Kadınlar ve erkekler aynı toplumsal yapının farklı sonuçlarını deneyimledikleri için farklı göstergelere dikkat edebiliyorlar.
Örneğin bir erkek için aile ekonomisinin toplam geliri temel gösterge olabilir:
“İkimiz de çalışıyoruz, faturaları ödüyoruz, çocukların ihtiyaçlarını karşılıyoruz. Demek ki sistem çalışıyor.”
Kadın ise aynı aileye başka bir açıdan bakabilir:
“Evet, ikimiz de çalışıyoruz ama çocuk doktorunu kim arıyor? Çamaşırları kim takip ediyor? Evde ne eksik olduğunu kim düşünüyor? Çocuğun okul toplantısını kim organize ediyor?”
İkinci bakış açısı daha “duygusal” olmak zorunda değil. Aslında ilk bakışın ölçmediği bir değişkeni ölçüyor: ücretsiz emek ve zihinsel yük.
Benzer şekilde erkeklerin ekonomik sorumluluk vurgusu da yalnızca “geleneksel erkeklik” olarak küçümsenmemeli. Bir ailede gelirin büyük kısmını sağlayan kişinin ekonomik stresinin de gerçek bir toplumsal deneyim olduğu kabul edilmeli.
Bence sağlıklı analiz, bu iki tarafı birbirine karşı koymak yerine aynı tablonun iki farklı sütunu olarak değerlendirmeli.
Rus kadınlarının kendi aralarındaki deneyimleri de aynı değil
“Rus kadınları şöyle düşünüyor” demek de en az “Rus erkekleri şöyle düşünüyor” demek kadar sorunlu.
Levada Center’ın verileri kadınların kendi içlerinde bile ciddi farklılıklar olduğunu gösteriyor.
2022 araştırmasında geleneksel “kadın aile ve ev işlerinin merkezinde olmalı” anlayışını destekleyenlerin oranı erkeklerde %58 iken kadınlarda %44. Gençlerde ve yüksek eğitimlilerde bu desteğin daha düşük olduğu görülüyor. 18-24 yaş grubunda geleneksel kadın rolünü destekleyenlerin oranı %42’ye, 25-39 yaş grubunda ise %40’a düşüyor.
Levada
Bu bize kuşak farkının önemli olduğunu söylüyor.
Örneğin Moskova’da yüksek eğitimli, kariyer sahibi bir kadınla küçük bir yerleşim yerinde yaşayan ve üç çocuk yetiştiren bir kadının “eşitlik” kavramına yaklaşımı aynı olmayabilir.
Birincisi eşitliği kariyer fırsatları üzerinden değerlendirebilir.
İkincisi ise ekonomik güvence, çocukların bakımı ve aile desteği üzerinden değerlendirebilir.
Her iki deneyim de gerçektir.
Dolayısıyla Rusya’daki ataerkillik tartışmasını yalnızca kadın-erkek karşıtlığına indirgemek yerine yaş, eğitim, gelir, şehir-kır farkı ve aile yapısı gibi değişkenleri hesaba katmak gerekiyor.
İlginç bir çelişki: Kadınlar güçlü ama siyasal temsil düşük
Rusya hakkında konuşurken “Rus toplumu ataerkil mi?” sorusu ilk bakışta oldukça kolay cevaplanabilecekmiş gibi geliyor. Fakat biraz araştırınca mesele “erkekler baskın, kadınlar geri planda” gibi basit bir formüle sığmıyor. Çünkü Rusya’da kadınların eğitim, istihdam ve ekonomik hayata katılımı oldukça yüksekken; aile içindeki görev dağılımı, siyasi temsil ve geleneksel toplumsal roller konusunda belirgin eşitsizlikler devam ediyor.
Bence asıl ilginç nokta da burada başlıyor: Aynı toplumda kadınlar hem güçlü bir ekonomik ve sosyal aktör olabilir hem de ev içindeki yükün önemli bölümünü taşıyabilir. Erkekler ise bir taraftan geleneksel “ailenin geçimini sağlayan kişi” rolüne sahipken, diğer taraftan kendilerinden beklenen ekonomik sorumluluğun baskısını yaşayabilir.
Dolayısıyla bu yazıda “Ruslar ataerkildir” ya da “değildir” şeklinde tek cümlelik bir hüküm vermek yerine, erkeklerin ve kadınların meseleye bakışları arasındaki farkları; ekonomik veriler, aile içi iş bölümü, siyasi temsil ve toplumsal beklentiler üzerinden karşılaştırmak daha anlamlı geliyor.
Önce “ataerkillik” derken neyi kastettiğimizi netleştirelim
Ataerkillik yalnızca erkeğin ailede son sözü söylemesi anlamına gelmiyor. Daha geniş anlamıyla erkeklerin ekonomik, siyasi ve ailevi karar mekanizmalarında sistematik olarak daha fazla güç sahibi olduğu; kadınlardan ise bakım, ev işleri ve çocuk yetiştirme gibi sorumlulukları daha fazla üstlenmelerinin beklendiği toplumsal düzenlerden söz ediyoruz.
Bu nedenle bir ülkeyi değerlendirirken yalnızca kadınların çalışıp çalışmadığına bakmak yeterli değil.
Örneğin Rusya’da kadınların iş gücüne katılım oranı 2025 yılında %54,5 iken erkeklerde %69 seviyesinde. Kadınların ekonomik hayatta oldukça görünür olduğu açık, fakat aradaki fark da kayda değer. Aynı zamanda kadınların üst ve orta düzey yöneticilikteki payı %42 civarında. Bu oran, kadınların yalnızca iş gücüne katılmadığını, yönetim pozisyonlarında da önemli bir varlık gösterdiğini ortaya koyuyor.
World Bank Gender Data Portal
Eğitim açısından tablo daha da farklı. Dünya Bankası'nın verilerine göre Rusya’da kadın ve erkeklerin alt ortaöğretimi tamamlama oranları yaklaşık %97 seviyesinde; yetişkin okuryazarlığında ise her iki cinsiyet için oran %99,9.
World Bank Gender Data Portal
Yani “Rus kadınları toplumdan dışlanmış durumda” şeklinde genelleme yapmak verilerle uyuşmuyor.
Fakat ataerkilliğin başka yüzleri var.
Erkeklerin bakış açısından: “Ben sadece ayrıcalıklı değilim, aynı zamanda sorumluyum”
Rusya’daki toplumsal cinsiyet tartışmalarında erkeklerin deneyimini yalnızca “avantajlı taraf” olarak değerlendirmek eksik kalabilir.
Geleneksel erkeklik anlayışında erkeğin ekonomik olarak güçlü olması, ailesini koruması ve maddi ihtiyaçları karşılaması bekleniyor. Bu beklenti dışarıdan bir ayrıcalık gibi görünebilir; ancak aynı beklenti ciddi bir sorumluluk da yaratıyor.
Levada Center’ın 2022 tarihli ISSP araştırmasında Rusların %72’si okul öncesi çocuğu bulunan ailelerde ekonomik sorumluluğun esas olarak babada olması gerektiğini düşünüyor. Aile bütçesine anne ve babanın eşit katkısını destekleyenlerin oranı ise %23’te kalıyor.
Levada
Burada erkeklerin bakış açısını anlamak için şu soruyu sormak gerekiyor:
Bir toplum erkeğe “ailenin ekonomik sorumluluğu sende” dediğinde, bu yalnızca erkeklere verilmiş bir ayrıcalık mıdır, yoksa aynı zamanda bir yükümlülük müdür?
Bir erkek, örneğin işini kaybettiğinde yalnızca kendi ekonomik geleceğinden endişe etmeyebilir; ailesini geçindirme konusunda başarısız olduğu hissine de kapılabilir. Bu durum, erkeklerin ekonomik başarısını toplumsal değerlerinin önemli bir parçası haline getirebilir.
Fakat burada önemli bir ayrım var: Bir erkeğin ekonomik baskı yaşaması, kadınların karşılaştığı yapısal sorunları ortadan kaldırmaz.
İki durum aynı anda gerçek olabilir.
Erkek “ailenin ekonomik yükünü taşıyorum” diyebilir.
Kadın ise “ben de çalışıyorum ama evdeki bakım ve ev işleri hâlâ büyük ölçüde benim üzerimde” diyebilir.
Asıl tartışılması gereken nokta tam olarak bu çakışmadır.
Kadınların bakış açısından: “Sorun yalnızca para kazanmak değil, görünmeyen emek”
Kadınların toplumsal cinsiyet meselesine yaklaşımında ekonomik gelirden ziyade günlük yaşamın görünmeyen yükleri daha fazla öne çıkabiliyor.
Rusya’daki veriler bunu oldukça net gösteriyor.
Birleşmiş Milletler Kadın Birimi’nin Rusya verilerine göre kadınlar ücretsiz bakım ve ev işlerine günlerinin yaklaşık %18’ini ayırırken erkeklerde bu oran %7,8.
data.unwomen.org
+1
Levada Center’ın 2022 araştırması da benzer bir tablo ortaya koyuyor. Kadınlar ev işlerine haftada ortalama yaklaşık 25 saat ayırdıklarını belirtirken erkeklerin ortalaması yaklaşık 17 saat. Çamaşır, temizlik ve yemek hazırlama gibi işler kadınların daha büyük oranda tek başına üstlendiği işler arasında bulunuyor.
Levada
Burada kadınların “duygusal” bir meseleye odaklandığını söylemek kolay olabilir. Fakat bence bu tanımlama yanıltıcı.
Çünkü “evdeki iş bölümünün adil olmadığını hissediyorum” cümlesinin arkasında ölçülebilir bir zaman farkı bulunuyor.
Daha da önemlisi, Levada araştırmasında kadınların %46’sı ev işlerinin kendi üzerlerine gereğinden fazla yüklendiğini düşünüyor. Erkeklerin yaklaşık üçte biri de ev işlerine adil olandan daha az katkı yaptığını kabul ediyor.
Levada
Dolayısıyla kadınların şikâyetini yalnızca duygusal bir tepki olarak görmek yerine, “zaman ve emek dağılımı” üzerinden değerlendirmek daha doğru.
Erkekler objektif, kadınlar duygusal mı? Bu ayrım gerçekten doğru mu?
Sorunun bu kısmı özellikle tartışmaya değer.
“Erkekler objektif ve veri odaklıdır, kadınlar ise duygusal ve toplumsal etkilere odaklanır” şeklindeki bir karşılaştırma kulağa tanıdık geliyor ama bunu biyolojik veya evrensel bir gerçek gibi kabul etmek doğru olmaz.
Daha makul açıklama şu olabilir: Kadınlar ve erkekler aynı toplumsal yapının farklı sonuçlarını deneyimledikleri için farklı göstergelere dikkat edebiliyorlar.
Örneğin bir erkek için aile ekonomisinin toplam geliri temel gösterge olabilir:
“İkimiz de çalışıyoruz, faturaları ödüyoruz, çocukların ihtiyaçlarını karşılıyoruz. Demek ki sistem çalışıyor.”
Kadın ise aynı aileye başka bir açıdan bakabilir:
“Evet, ikimiz de çalışıyoruz ama çocuk doktorunu kim arıyor? Çamaşırları kim takip ediyor? Evde ne eksik olduğunu kim düşünüyor? Çocuğun okul toplantısını kim organize ediyor?”
İkinci bakış açısı daha “duygusal” olmak zorunda değil. Aslında ilk bakışın ölçmediği bir değişkeni ölçüyor: ücretsiz emek ve zihinsel yük.
Benzer şekilde erkeklerin ekonomik sorumluluk vurgusu da yalnızca “geleneksel erkeklik” olarak küçümsenmemeli. Bir ailede gelirin büyük kısmını sağlayan kişinin ekonomik stresinin de gerçek bir toplumsal deneyim olduğu kabul edilmeli.
Bence sağlıklı analiz, bu iki tarafı birbirine karşı koymak yerine aynı tablonun iki farklı sütunu olarak değerlendirmeli.
Rus kadınlarının kendi aralarındaki deneyimleri de aynı değil
“Rus kadınları şöyle düşünüyor” demek de en az “Rus erkekleri şöyle düşünüyor” demek kadar sorunlu.
Levada Center’ın verileri kadınların kendi içlerinde bile ciddi farklılıklar olduğunu gösteriyor.
2022 araştırmasında geleneksel “kadın aile ve ev işlerinin merkezinde olmalı” anlayışını destekleyenlerin oranı erkeklerde %58 iken kadınlarda %44. Gençlerde ve yüksek eğitimlilerde bu desteğin daha düşük olduğu görülüyor. 18-24 yaş grubunda geleneksel kadın rolünü destekleyenlerin oranı %42’ye, 25-39 yaş grubunda ise %40’a düşüyor.
Levada
Bu bize kuşak farkının önemli olduğunu söylüyor.
Örneğin Moskova’da yüksek eğitimli, kariyer sahibi bir kadınla küçük bir yerleşim yerinde yaşayan ve üç çocuk yetiştiren bir kadının “eşitlik” kavramına yaklaşımı aynı olmayabilir.
Birincisi eşitliği kariyer fırsatları üzerinden değerlendirebilir.
İkincisi ise ekonomik güvence, çocukların bakımı ve aile desteği üzerinden değerlendirebilir.
Her iki deneyim de gerçektir.
Dolayısıyla Rusya’daki ataerkillik tartışmasını yalnızca kadın-erkek karşıtlığına indirgemek yerine yaş, eğitim, gelir, şehir-kır farkı ve aile yapısı gibi değişkenleri hesaba katmak gerekiyor.
İlginç bir çelişki: Kadınlar güçlü ama siyasal temsil düşük