E 124 Helal midir? Ponceau 4R Boyasının Kaynağı, Sağlık Etkileri ve Gıda Etiketlerinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bir market rafında rengârenk şekerlemelere, kırmızı meyveli içeceklere veya parlak renkli tatlılara bakarken insanın aklına bazen basit ama önemli bir soru geliyor: Bu ürünün içindeki renklendirici helal mi? Özellikle ambalajın üzerinde E 124 kodunu gördüğümüzde, bunun ne anlama geldiğini ve dinî açıdan bir sakınca taşıyıp taşımadığını merak edebiliyoruz. Üstelik konu yalnızca helal gıda hassasiyetiyle sınırlı değil; kullanılan maddenin nasıl üretildiği, insan sağlığı açısından ne ifade ettiği ve hangi ürünlerde karşımıza çıktığı da önemli.
E 124 hakkında sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için üç konuyu birbirinden ayırmak gerekiyor: Maddenin kaynağı, dinî açıdan helal kabul edilip edilmediği ve tüketim güvenliği. Çünkü bir gıda katkı maddesinin yasal olarak kullanılmasına izin verilmesi, onun her dinî yoruma göre otomatik olarak helal olduğu anlamına gelmediği gibi, helal kabul edilmesi de sınırsız tüketiminin sağlık açısından yararlı olduğu anlamına gelmez.
Bu yazıda E 124'ün ne olduğunu, bilimsel kuruluşların değerlendirmelerini, helal gıda açısından hangi ayrıntıların önemli olduğunu ve günlük alışverişte nasıl hareket edilebileceğini ele alalım.
1. E 124 Nedir? Kırmızı Renklendiricinin Gerçek Kaynağı
E 124, bilimsel adıyla Ponceau 4R, gıdalara kırmızı veya çilek kırmızısına yakın bir renk vermek amacıyla kullanılan sentetik bir renklendiricidir. Kimyasal sınıflandırmada azo boyaları arasında yer alır. Gıda üreticileri bu maddeyi ürünlerin görünümünü standartlaştırmak ve tüketicinin alışık olduğu rengi korumak için kullanabilir.
E 124 şu isimlerle de karşımıza çıkabilir:
- Ponceau 4R
- CI 16255
- INS 124
- Cochineal Red A
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı var: E 124 ile E 120 aynı madde değildir.
E 120, karmin veya karminik asit olarak bilinen ve koşnil adı verilen böceklerden elde edilebilen bir renklendiricidir. E 124 ise sentetik olarak üretilen bir boyadır. Dolayısıyla E 124'ün bazı kaynaklarda geçen “Cochineal Red A” ismi, tek başına onun böceklerden üretildiğini göstermez.
ABD Gıda ve İlaç Dairesinin (FDA) kimyasal madde kayıtlarında da Ponceau 4R ile E 124 ve Cochineal Red A isimleri aynı maddenin alternatif adları arasında listelenmektedir. Bu tür isim benzerlikleri, tüketicilerin E 120 ile E 124'ü birbirine karıştırmasına neden olabiliyor. Kaynak: FDA kimyasal madde kaydı.
Günlük hayattan bir örnek düşünelim: Bir kişi kırmızı renkli bir şekerlemenin etiketinde “Cochineal Red A” ifadesini gördüğünde ürünün böcekten üretildiğini düşünebilir. Ancak yalnızca bu ifadeye dayanarak kesin sonuca varmak doğru değildir. Maddenin kimliği, üretim yöntemi ve ürünün içeriği birlikte değerlendirilmelidir.
2. E 124 Helal mi? Dinî Açıdan Nasıl Değerlendirilmelidir?
Sorunun en önemli kısmına gelelim. E 124'ün kendisi, sentetik kaynağı esas alındığında, birçok helal sertifikasyon kuruluşunun değerlendirmesinde helal kabul edilmektedir. Bununla birlikte, belirli bir üründeki E 124'ün veya üretim sürecinin bütün ayrıntılarını görmeden her ürüne koşulsuz helal demek doğru olmaz.
Güney Afrika Ulusal Helal Otoritesi SANHA, E 124'ü sentetik kimyasal kaynaklı ve helal olarak sınıflandırmaktadır. SANHA'nın E numaraları listesi. Helal Gıda Sertifikasyon Merkezi HCC de Ponceau 4R'ü sentetik kaynaklı bir renklendirici olarak helal kategorisinde göstermektedir. HCC E numaraları listesi.
Bu iki örnek, E 124'ün doğrudan hayvansal bir kaynaktan elde edilen maddeyle aynı olmadığını ve helal kabul edilmesini destekleyen kurumsal değerlendirmeler bulunduğunu gösteriyor.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Bir katkı maddesinin genel sınıflandırmasıyla belirli bir markanın kullandığı katkı maddesinin üretim koşulları aynı şey değildir. Örneğin, bir renklendiricinin sentetik olması, onun üretiminde veya son üründeki formülasyonunda kullanılan bütün yardımcı maddelerin otomatik olarak helal olduğunu kanıtlamaz.
Özellikle sıvı renklendiricilerde taşıyıcı maddeler ve çözücüler, sertifikasyon sürecinde incelenebilecek ayrıntılardır. Bu, E 124'ün mutlaka şüpheli olduğu anlamına gelmez; yalnızca ürünün tamamı hakkında karar verirken tek bir E kodunun her soruyu cevaplamayacağını gösterir.
Peki bir Müslüman tüketici nasıl hareket etmeli?
- Üründe yalnızca E 124 bulunuyorsa, maddenin sentetik kökenli olduğunu ve helal kabul eden kuruluşların değerlendirmelerini dikkate alabilir.
- Üründe jelatin, hayvansal katkılar veya kaynağı açıklanmayan yardımcı maddeler de varsa bunları ayrıca inceleyebilir.
- Kesin güvence arıyorsa ürünün geçerli helal sertifikasını ve sertifikanın kapsamını kontrol edebilir.
- Farklı dinî görüşler arasında tereddüt yaşıyorsa güvendiği dinî otoritenin değerlendirmesine başvurabilir.
Buradaki yaklaşımın amacı gereksiz şüphe oluşturmak değil, kanıta dayalı bir karar vermek ve bir katkı maddesi hakkındaki belirsizliği bütün ürüne yaymamaktır.
3. E 124 Hakkındaki Sağlık Tartışmaları: Bilimsel Veriler Ne Söylüyor?
Helal olması ile sağlıklı olması farklı sorulardır. Bir maddenin dinî açıdan uygun görülmesi, onun beslenme bakımından sınırsız tüketilmesi gerektiği anlamına gelmez.
E 124'ün güvenliği hakkında başvurulabilecek önemli kaynaklardan biri Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, yani EFSA'dır. EFSA, 2009 yılında Ponceau 4R'ü yeniden değerlendirmiş ve kabul edilebilir günlük alım miktarını (ADI) vücut ağırlığının kilogramı başına günde 0,7 miligram olarak belirlemiştir. Kaynak: EFSA'nın E 124 bilimsel değerlendirmesi.
ADI, bir maddenin yaşam boyunca her gün alınması durumunda belirgin bir sağlık riski oluşturmasının beklenmediği günlük alım düzeyini ifade eden bilimsel bir referanstır. Bu değer, zehirlenmenin başlayacağı kesin sınır değildir. Bir gün bu miktarın aşılması da tek başına bir sağlık sorununun oluştuğunu kanıtlamaz.
Rakamı daha anlaşılır hâle getirelim:
EFSA'nın 2009 değerlendirmesinde belirlenen ADI
[HEADING=1]0,7 mg/kg/gün[/HEADING]
20 kg ağırlığındaki çocuk için
[HEADING=1]14 mg/gün[/HEADING]
70 kg ağırlığındaki yetişkin için
[HEADING=1]49 mg/gün[/HEADING]
Hesaplama: Vücut ağırlığı (kg) × 0,7 mg. Bunlar kişiye özel tüketim önerisi değil, bilimsel referansın matematiksel örnekleridir.
Bu hesaplamada önemli olan, bir ürünün kaç gram olduğundan çok, o üründe ne kadar E 124 bulunduğudur. Örneğin 20 gramlık bir şekerlemede 2 miligram E 124 olduğunu varsayalım. Bu yalnızca açıklama amacıyla oluşturulmuş varsayımsal bir örnektir; gerçek bir ürünün katkı maddesi miktarı hakkında bilgi vermez.
Bu örnekte:
- 2 mg E 124 içeren bir porsiyon, 20 kg ağırlığındaki çocuk için hesaplanan 14 mg referansının yaklaşık yüzde 14,3'üne karşılık gelir.
- Aynı porsiyon, 70 kg ağırlığındaki yetişkin için hesaplanan 49 mg referansının yaklaşık yüzde 4,1'ine karşılık gelir.
Ancak ürünün gerçek E 124 miktarı bilinmiyorsa yalnızca etiket üzerinden bu hesabı yapmak mümkün değildir. Ayrıca farklı gıdalardan alınan toplam miktar da önemlidir.
EFSA'nın değerlendirmesinde, özellikle yüksek miktarda tüketen yetişkinler ve çocuklar için maruziyet tahminlerinin belirlenen ADI'yi aşabileceği belirtilmiştir. Bu, her tüketicinin mutlaka risk altında olduğu anlamına gelmez; fakat kullanım miktarlarının ve farklı gıdalardan gelen toplam maruziyetin dikkate alınması gerektiğini gösterir. EFSA, 2009.
4. Çocuklarda Dikkat ve Hiperaktivite Meselesi
E 124 hakkındaki tartışmaların önemli bir bölümü çocukların davranışlarıyla ilgilidir. Bu konu özellikle çocuklarına hazır gıda alırken içerik etiketlerini inceleyen aileler için önem taşıyor.
EFSA'nın 2009 tarihli değerlendirmesinde, E 124'ün de aralarında bulunduğu bazı sentetik renklendiricilerle ilgili araştırmalar incelenmiştir. Bu araştırmalardan biri, McCann ve çalışma arkadaşlarının 2007 yılında The Lancet dergisinde yayımladığı çalışmadır. Araştırmada çocukların dikkat ve hareketlilik davranışları üzerinde bazı renklendirici karışımlarının etkileri değerlendirilmiştir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Araştırma yalnızca E 124'ü tek başına incelememiş, farklı katkı maddelerinden oluşan karışımları değerlendirmiştir. Bu nedenle sonuçlardan hareketle “E 124 kesinlikle çocuklarda hiperaktiviteye neden olur” demek bilimsel açıdan doğru değildir.
EFSA, söz konusu çalışmanın bulgularının E 124 için belirlediği kabul edilebilir günlük alım miktarını değiştirmek için yeterli olmadığı sonucuna varmıştır. Bununla birlikte Avrupa Birliği'nde, E 124'ün de dahil olduğu belirli renklendiricileri içeren gıdalar için çocukların aktivitesi ve dikkati üzerinde olumsuz etkileri olabileceğini belirten özel bir etiket uyarısı uygulanmaktadır. Bu uyarı, her çocukta böyle bir etkinin ortaya çıkacağı anlamına gelmez.
Kaynaklar: EFSA'nın bilimsel değerlendirmesi ve EFSA'nın 2009 tarihli açıklaması.
Gerçek hayatta bu bilgiyi nasıl kullanabiliriz? Çocuğunuz sık sık parlak renkli şekerlemeler, içecekler ve paketli tatlılar tüketiyorsa yalnızca E 124'e odaklanmak yerine genel beslenme düzenine bakmak daha anlamlıdır. Ürünün şeker miktarı, porsiyon sıklığı ve besin değeri de değerlendirilmelidir.
Bir market rafında rengârenk şekerlemelere, kırmızı meyveli içeceklere veya parlak renkli tatlılara bakarken insanın aklına bazen basit ama önemli bir soru geliyor: Bu ürünün içindeki renklendirici helal mi? Özellikle ambalajın üzerinde E 124 kodunu gördüğümüzde, bunun ne anlama geldiğini ve dinî açıdan bir sakınca taşıyıp taşımadığını merak edebiliyoruz. Üstelik konu yalnızca helal gıda hassasiyetiyle sınırlı değil; kullanılan maddenin nasıl üretildiği, insan sağlığı açısından ne ifade ettiği ve hangi ürünlerde karşımıza çıktığı da önemli.
E 124 hakkında sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için üç konuyu birbirinden ayırmak gerekiyor: Maddenin kaynağı, dinî açıdan helal kabul edilip edilmediği ve tüketim güvenliği. Çünkü bir gıda katkı maddesinin yasal olarak kullanılmasına izin verilmesi, onun her dinî yoruma göre otomatik olarak helal olduğu anlamına gelmediği gibi, helal kabul edilmesi de sınırsız tüketiminin sağlık açısından yararlı olduğu anlamına gelmez.
Bu yazıda E 124'ün ne olduğunu, bilimsel kuruluşların değerlendirmelerini, helal gıda açısından hangi ayrıntıların önemli olduğunu ve günlük alışverişte nasıl hareket edilebileceğini ele alalım.
1. E 124 Nedir? Kırmızı Renklendiricinin Gerçek Kaynağı
E 124, bilimsel adıyla Ponceau 4R, gıdalara kırmızı veya çilek kırmızısına yakın bir renk vermek amacıyla kullanılan sentetik bir renklendiricidir. Kimyasal sınıflandırmada azo boyaları arasında yer alır. Gıda üreticileri bu maddeyi ürünlerin görünümünü standartlaştırmak ve tüketicinin alışık olduğu rengi korumak için kullanabilir.
E 124 şu isimlerle de karşımıza çıkabilir:
- Ponceau 4R
- CI 16255
- INS 124
- Cochineal Red A
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı var: E 124 ile E 120 aynı madde değildir.
E 120, karmin veya karminik asit olarak bilinen ve koşnil adı verilen böceklerden elde edilebilen bir renklendiricidir. E 124 ise sentetik olarak üretilen bir boyadır. Dolayısıyla E 124'ün bazı kaynaklarda geçen “Cochineal Red A” ismi, tek başına onun böceklerden üretildiğini göstermez.
ABD Gıda ve İlaç Dairesinin (FDA) kimyasal madde kayıtlarında da Ponceau 4R ile E 124 ve Cochineal Red A isimleri aynı maddenin alternatif adları arasında listelenmektedir. Bu tür isim benzerlikleri, tüketicilerin E 120 ile E 124'ü birbirine karıştırmasına neden olabiliyor. Kaynak: FDA kimyasal madde kaydı.
Günlük hayattan bir örnek düşünelim: Bir kişi kırmızı renkli bir şekerlemenin etiketinde “Cochineal Red A” ifadesini gördüğünde ürünün böcekten üretildiğini düşünebilir. Ancak yalnızca bu ifadeye dayanarak kesin sonuca varmak doğru değildir. Maddenin kimliği, üretim yöntemi ve ürünün içeriği birlikte değerlendirilmelidir.
2. E 124 Helal mi? Dinî Açıdan Nasıl Değerlendirilmelidir?
Sorunun en önemli kısmına gelelim. E 124'ün kendisi, sentetik kaynağı esas alındığında, birçok helal sertifikasyon kuruluşunun değerlendirmesinde helal kabul edilmektedir. Bununla birlikte, belirli bir üründeki E 124'ün veya üretim sürecinin bütün ayrıntılarını görmeden her ürüne koşulsuz helal demek doğru olmaz.
Güney Afrika Ulusal Helal Otoritesi SANHA, E 124'ü sentetik kimyasal kaynaklı ve helal olarak sınıflandırmaktadır. SANHA'nın E numaraları listesi. Helal Gıda Sertifikasyon Merkezi HCC de Ponceau 4R'ü sentetik kaynaklı bir renklendirici olarak helal kategorisinde göstermektedir. HCC E numaraları listesi.
Bu iki örnek, E 124'ün doğrudan hayvansal bir kaynaktan elde edilen maddeyle aynı olmadığını ve helal kabul edilmesini destekleyen kurumsal değerlendirmeler bulunduğunu gösteriyor.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Bir katkı maddesinin genel sınıflandırmasıyla belirli bir markanın kullandığı katkı maddesinin üretim koşulları aynı şey değildir. Örneğin, bir renklendiricinin sentetik olması, onun üretiminde veya son üründeki formülasyonunda kullanılan bütün yardımcı maddelerin otomatik olarak helal olduğunu kanıtlamaz.
Özellikle sıvı renklendiricilerde taşıyıcı maddeler ve çözücüler, sertifikasyon sürecinde incelenebilecek ayrıntılardır. Bu, E 124'ün mutlaka şüpheli olduğu anlamına gelmez; yalnızca ürünün tamamı hakkında karar verirken tek bir E kodunun her soruyu cevaplamayacağını gösterir.
Peki bir Müslüman tüketici nasıl hareket etmeli?
- Üründe yalnızca E 124 bulunuyorsa, maddenin sentetik kökenli olduğunu ve helal kabul eden kuruluşların değerlendirmelerini dikkate alabilir.
- Üründe jelatin, hayvansal katkılar veya kaynağı açıklanmayan yardımcı maddeler de varsa bunları ayrıca inceleyebilir.
- Kesin güvence arıyorsa ürünün geçerli helal sertifikasını ve sertifikanın kapsamını kontrol edebilir.
- Farklı dinî görüşler arasında tereddüt yaşıyorsa güvendiği dinî otoritenin değerlendirmesine başvurabilir.
Buradaki yaklaşımın amacı gereksiz şüphe oluşturmak değil, kanıta dayalı bir karar vermek ve bir katkı maddesi hakkındaki belirsizliği bütün ürüne yaymamaktır.
3. E 124 Hakkındaki Sağlık Tartışmaları: Bilimsel Veriler Ne Söylüyor?
Helal olması ile sağlıklı olması farklı sorulardır. Bir maddenin dinî açıdan uygun görülmesi, onun beslenme bakımından sınırsız tüketilmesi gerektiği anlamına gelmez.
E 124'ün güvenliği hakkında başvurulabilecek önemli kaynaklardan biri Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, yani EFSA'dır. EFSA, 2009 yılında Ponceau 4R'ü yeniden değerlendirmiş ve kabul edilebilir günlük alım miktarını (ADI) vücut ağırlığının kilogramı başına günde 0,7 miligram olarak belirlemiştir. Kaynak: EFSA'nın E 124 bilimsel değerlendirmesi.
ADI, bir maddenin yaşam boyunca her gün alınması durumunda belirgin bir sağlık riski oluşturmasının beklenmediği günlük alım düzeyini ifade eden bilimsel bir referanstır. Bu değer, zehirlenmenin başlayacağı kesin sınır değildir. Bir gün bu miktarın aşılması da tek başına bir sağlık sorununun oluştuğunu kanıtlamaz.
Rakamı daha anlaşılır hâle getirelim:
EFSA'nın 2009 değerlendirmesinde belirlenen ADI
[HEADING=1]0,7 mg/kg/gün[/HEADING]
20 kg ağırlığındaki çocuk için
[HEADING=1]14 mg/gün[/HEADING]
70 kg ağırlığındaki yetişkin için
[HEADING=1]49 mg/gün[/HEADING]
Hesaplama: Vücut ağırlığı (kg) × 0,7 mg. Bunlar kişiye özel tüketim önerisi değil, bilimsel referansın matematiksel örnekleridir.
Bu hesaplamada önemli olan, bir ürünün kaç gram olduğundan çok, o üründe ne kadar E 124 bulunduğudur. Örneğin 20 gramlık bir şekerlemede 2 miligram E 124 olduğunu varsayalım. Bu yalnızca açıklama amacıyla oluşturulmuş varsayımsal bir örnektir; gerçek bir ürünün katkı maddesi miktarı hakkında bilgi vermez.
Bu örnekte:
- 2 mg E 124 içeren bir porsiyon, 20 kg ağırlığındaki çocuk için hesaplanan 14 mg referansının yaklaşık yüzde 14,3'üne karşılık gelir.
- Aynı porsiyon, 70 kg ağırlığındaki yetişkin için hesaplanan 49 mg referansının yaklaşık yüzde 4,1'ine karşılık gelir.
Ancak ürünün gerçek E 124 miktarı bilinmiyorsa yalnızca etiket üzerinden bu hesabı yapmak mümkün değildir. Ayrıca farklı gıdalardan alınan toplam miktar da önemlidir.
EFSA'nın değerlendirmesinde, özellikle yüksek miktarda tüketen yetişkinler ve çocuklar için maruziyet tahminlerinin belirlenen ADI'yi aşabileceği belirtilmiştir. Bu, her tüketicinin mutlaka risk altında olduğu anlamına gelmez; fakat kullanım miktarlarının ve farklı gıdalardan gelen toplam maruziyetin dikkate alınması gerektiğini gösterir. EFSA, 2009.
4. Çocuklarda Dikkat ve Hiperaktivite Meselesi
E 124 hakkındaki tartışmaların önemli bir bölümü çocukların davranışlarıyla ilgilidir. Bu konu özellikle çocuklarına hazır gıda alırken içerik etiketlerini inceleyen aileler için önem taşıyor.
EFSA'nın 2009 tarihli değerlendirmesinde, E 124'ün de aralarında bulunduğu bazı sentetik renklendiricilerle ilgili araştırmalar incelenmiştir. Bu araştırmalardan biri, McCann ve çalışma arkadaşlarının 2007 yılında The Lancet dergisinde yayımladığı çalışmadır. Araştırmada çocukların dikkat ve hareketlilik davranışları üzerinde bazı renklendirici karışımlarının etkileri değerlendirilmiştir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Araştırma yalnızca E 124'ü tek başına incelememiş, farklı katkı maddelerinden oluşan karışımları değerlendirmiştir. Bu nedenle sonuçlardan hareketle “E 124 kesinlikle çocuklarda hiperaktiviteye neden olur” demek bilimsel açıdan doğru değildir.
EFSA, söz konusu çalışmanın bulgularının E 124 için belirlediği kabul edilebilir günlük alım miktarını değiştirmek için yeterli olmadığı sonucuna varmıştır. Bununla birlikte Avrupa Birliği'nde, E 124'ün de dahil olduğu belirli renklendiricileri içeren gıdalar için çocukların aktivitesi ve dikkati üzerinde olumsuz etkileri olabileceğini belirten özel bir etiket uyarısı uygulanmaktadır. Bu uyarı, her çocukta böyle bir etkinin ortaya çıkacağı anlamına gelmez.
Kaynaklar: EFSA'nın bilimsel değerlendirmesi ve EFSA'nın 2009 tarihli açıklaması.
Gerçek hayatta bu bilgiyi nasıl kullanabiliriz? Çocuğunuz sık sık parlak renkli şekerlemeler, içecekler ve paketli tatlılar tüketiyorsa yalnızca E 124'e odaklanmak yerine genel beslenme düzenine bakmak daha anlamlıdır. Ürünün şeker miktarı, porsiyon sıklığı ve besin değeri de değerlendirilmelidir.